و با حصول برودت و يا رطوبت مزاجى و مانع آمدن از نفوذ روح بخارج همچو برودت و رطوبت خارجى خواه ساذج بود و خواه مادى و اندر مادى از برد سودا و ترى بلغم افتد و شناختن وقوع آن از هر سببى ازين اسباب مذكورهء بتقدم آن سبب و يا بعلامات آن سبب چنانچه در كتاب مبين‌ست آسان بود و فرق ميان مسبوت و مسكوت نخست ظاهر بدان كنند كه مسكوت را نتوان آگاهانيدن و فهمانيدن بخلاف مسبوت و سكته ناگاه افتد و سباب بتدريج و مسكوت را دم زدن دشوار و با خرخره بود و سحنه خواب كرده ماند و سحنه مسكوت همچو مخنوق و به حضرت و سواد مائل بود و ميان مسبوت و مغشى بدان كنند كه مغشى را نيز نتوان آگاهانيدن و فهمانيدن و غشى اغلب به يك بار افتد و سحنه او بزردى گرايد و ميان مسبوت و مختنقة الرحم بدان كنند كه آگاهانيدن و فهمانيدن او به غير شديد ممكن گردد و سحنه او بزردى و تيرگى گرايد و علامت قريب موت مسبوت آن بود كه اگر آگاه كنند آگاه نشود و سياهى چشم او به بالا ميل كند بالتمام و تنفس كم شود علاج آنجا كه سبب افراط تحلل بود بتدارك و رسانيدن بدل ما يتحلل اصلاح بايد آگاهانيدن متصل چنانچه در ليثرغس گفته شد و تقويت دماغ نمودن و آنجا كه سبب صدمه و ضربه بود اولا كوفت آن را بر طرف بايد ساختن انگاه آگاهانيدن و آنجا كه سبب سرما و ترى خارجى بود بكمادات گرم و خشك‌كننده اصلاح بايد ساخت و آنجا كه سبب وقوع مخدر و سم و اشباه آن بود علاج بدستورى كه در محلش مبين‌ست كردن و آنجا كه سبب برد مزاج بود علاج صداع سرد مناسب باشد و آنجا كه سبب رطوبت مزاج بود علاج ليثرغس مفيد آيد و گفته كه سعوط سركه و عصاره مورد نافع بود و آگاه سازد و در بازآوردن قوت فادزهر حيوانى آيتىست و در آگاهانيدن تيزاب بر كف دست و پاى و بر سر ماليدن و رسن در بينى كردن غلام رومى پانزده ساله داشتم او را هيضه شد و بعد روز ديگر سبات قوى افتاده حضرت يك قاشق تيزاب فاروقى مدبر حاد با چهار برابر آب هضم كرده به دو خورانيدند و بر سر قوى و كفهاى پاى و دست و پيشانى قدرى تيزاب ماليدند لحظه را قدرى به هوش آمد و قى بر او افتاد و اسهال سودا دو سه نوبت قى صفراى سوخته و بيست مجلس اسهال سودا كرد صحت يافت سهر بيخوابى ناطبعى بافراط بود كه صاحب آن هرچند خواهد كه بخواب رود خوابش نيايد سبب آن يا سوء المزاج گرم و خشك بود كه روح را بخارج تحريك نمايد و از جمع در داخل و مسيل بمبدا مانع آيد